Home
Filmbesprekingen
Boekbesprekingen
Agenda
Links

Kerstmis Langs de 38e Breedtegraad
Joint Security Area van Pak Ch'an-uk

Eén van de allerberoemdste foto’s uit de WO I is een foto van twee uitgeput lijkende soldaten, een Engelsman en een Duitser met de karakteristieke punthelm, die op de wapenstilstand van kerstavond. het niemandsland zijn ingelopen en met elkaar toasten op, naar ik aanneem, een spoedige vrede. De foto is van een zeldzame zeggingskracht, niet alleen door de technische en artistieke perfectie ervan, maar meer nog omdat we allemaal weten wat voor een verschrikkelijke hel de loopgraven geweest moeten zijn en hoe moeilijk het geweest moet zijn om je vijand in de ogen te kijken en oprecht een prettige kerst te wensen. Tegelijkertijd voelen we dat er hier meer speelt: er is de veelgeroemde maar slecht begrepen band tussen krijgers, al dan niet van dezelfde partij, en het onuitgesproken verzet tegen de respectieve autoriteiten die de oorlog zijn begonnen en laten voortduren. De foto haalde de voorpagina in alle Europese kranten destijds, wellicht als een teken van hoop. Wat er niet bij werd vermeld is dat de desbetreffende soldaten hard gestraft zijn door hun eigen superieuren. Deze foto is het meest sprekende voorbeeld dat ik kan bedenken om het thema van Joint Security Area mee te illustreren.

Op 26 september 2000 stormde een groep van ongeveer twintig Joint Security Area Koreaanse legerveteranen het kantoor van de productiemaatschappij van de film Joint Security Area binnen en na de boel kort en klein geslagen te hebben en diverse employees hardhandig overtuigd te hebben van hun ernst, eisten ze in eerste instantie dat Joint Security Area uit de bioscopen zou worden gehaald en in tweede instantie dat er duidelijk vermeld zou worden dat het hier om een fictief werk gaat. Zonder meer een bizar incident.

Wat voor een onderwerp behandelt Joint Security Area dat veteranen zo in woede konden onsteken? De titel van de film is, zoals de Engelsen zeggen, een dead giveaway. Het gaat over de zone niemandsland tussen Noord- en Zuid-Korea waar grenswachten van beide landen elkaar in de ogen kunnen kijken. De film heeft als onderwerp de ontrafeling van een op een bloedbad uitgelopen confrontatie van Noord- en Zuid-Koreaanse soldaten. Nu is er in zowel het noorden als het zuiden een lange traditie van films die de Koreaanse oorlog in beeld brengen, normaliter vanuit een ideologisch perspectief. Er zijn echter niet veel films die direct de tergende spanning en onzekerheid van het wachtlopen aan de zwaarbewapendste grens ter wereld over weten te brengen. Ideologische zekerheid brengt in films dikwijls ook meer zelfvertrouwen en in ieder geval minder onzekerheid met zich mee.

Joint Security Area is in dit opzicht anders dan zijn voorgangers. Zonder de plot nu al te verraden kan ik vertellen dat Joint Security Area de ideologische loopgraven verlaat en zich in het niemandsland tussen het communisme en het anti-communisme begeeft. En zoals zowel de wachtlopende soldaten in de film als de werknemers van de productiemaatschappij hebben gemerkt, in het niemandsland ben je kwetsbaar. Het niemandsland waar je belandt als je ideologie als leidinggevend principe afwijst, is het echte onderwerp van Joint Security Area. In de context van de gespannen noord-zuid relaties is dit onderwerp van acuut sociaal belang en zoals alle sociaal relevante thema’s bevochten door allerlei verschillend denkende groeperingen. De bizarre actie van de JSA-veteranen wordt vanuit dit perspectief bezien al een beetje begrijpelijker.

Het verhaal van Joint Security Area is uiteindelijk niet waar het om gaat, maar dat neemt niet weg dat de plot niet goed in elkaar zit. Alleen de plot al levert een bovengemiddeld spannende film op. De acteurs, onder aanvoering van de ook nu weer uitblinkende Song Kang-ho als de Noord-Koreaanse sergeant O Kyŏngp’il, doen hun werk goed, al heb ik zelf mijn bedenkingen bij Yi Yŏng-ae, die de rol van de half-zwitserse en half-koreaanse majoor Sophie E. Jean (een naam die overigens klinkt als een slechte bühnenaam) van de NNSC (Neutral Nations Supervisory Commission) manmoedig op zich neemt. De altijd op huilen staande ogen van Yi Yŏng-ae (die niet verrassend haar grootste successen in een van de vele Koreaanse soaps heeft behaald) irriteerden me bovenmatig en alhoewel ik de casting van een vrouw in de hoofdrol van deze film van harte toejuich, had ik gewenst dat er voor een andere actrice dan deze huilebalk was gekozen.

De plot van de film wordt gevormd door een fataal afgelopen schietpartij op de Bridge of No Return die de verbinding vormt tussen het noorden en het zuiden. De politieke gevoeligheid van deze escalatie heeft de autoriteiten er toe genoopt om een neutrale onderzoeker in te schakelen en dat is onze heldin met de natte ogen, majoor Sophie E. Jean die er verrassend Koreaans uitziet voor een in Zwitserland opgegroeide vrouw met een Zwitserse moeder. Er ontspint zich een kat-en-muis spel met zowel de noordelijke als de zuidelijke soldaten, maar langzamerhand lijkt Sophie een idee te krijgen van de ware toedracht. De structuur van het ontrafelgedeelte is een directe verwijzing naar de locus classicus van een poging om een misdrijf via de getuigenissen van de deelnemenden te reconstrueren, namelijk Rashomon van Kurosawa Akira, met alle conflicterende interpretaties en verslaggevingen van dien. Pak Ch'an-uk (Park Chan-wook), de regisseur, doorstaat deze proeve van bekwaamheid met glans, mede door het verrassend competente acteerwerk van mooie jongen Yi Pyŏng-hŏn, die alhoewel geen Song Kang-ho, zijn werk meer dan bekwaam doet.

Het is de verdienste van JSA dat er meerdere lagen aanwezig zijn in de film, of beter gezegd, dat de film kan worden bekeken vanuit meerdere gezichtspunten. Enige kennis van de huidige Koreaanse situatie, alsmede van de recente Koreaanse geschiedenis zoals die ten dele wordt belichaamd door majoor Sophie, geeft een meerwaarde aan de film, maar ook zonder deze kennis is de film uiterst genietbaar en te begrijpen. De grootste verdienste van JSA ligt mijns inziens echter in de genuanceerde manier waarop de dagelijks voelbare noord-zuid problematiek wordt behandeld. De woedende reacties van de veteranen die zich kwaad maakten over de premisse van de film, namelijk een toenadering tussen de noordelijke en zuidelijke wachten, laten zien dat de maatschappelijke atmosfeer niet altijd tolerant staat tegenover nuances. Tolerantie en genuanceerdheid vragen meestal om afstand en de realiteit en de pijn van de opdeling staan dit vanzelfsprekend in de weg. Des te prijzenswaardiger is de poging van JSA om een alternatief aan te reiken. En het moet gezegd worden dat ondanks de verwoede pogingen van zwart-wit denkende veteranen (wiens ervaringen aan de grens we niet kennen, waardoor we voorzichtig moeten zijn met makkelijke veroordelingen) JSA de best bezochte Koreaanse film aller tijden is geweest. En dat ondanks de altijd in tranen uit te barsten lijkende Yi Yŏng-ae.

JSA is een goed geproduceerde film, die qua production values de vergelijking met Hollywood blockbusters zonder meer kan doorstaan. De regisseur heeft een strak verhaal afgeleverd en de acteurs spelen solide, Song Kang-ho zelfs briljant. De ontmoeting in het niemandsland, kwetsbaar als men is zonder de bescherming van de al dan niet ideologische loopgraven, is prachtig en overtuigend in beeld gebracht, met een wrange pregnantie die de Koreaanse situatie niet laat vergeten.